Op 22 september 1903 werd in Volendam de “St. Jozefvereniging” opgericht, voortkomend uit lokale pastorale initiatieven. In die tijd zette de Rooms-katholieke kerkelijke autoriteit zich op nationaal en internationaal niveau actief in voor sociale kwesties, zoals het tegengaan van dronkenschap en ander immoreel gedrag van het gewone volk. In Volendam vertaalde dit onderwerp zich in het plan om een verenigingslokaal (patronaat) te bouwen waar jongeren op een verantwoorde manier tijd konden doorbrengen met onder meer lezingen en toneelvoorstellingen, waarbij alleen lichte alcoholische dranken werden geserveerd. Willem Gijsbrechts (1856-1938), sigarenwinkelier en tabakskerver, werd tot de eerste voorzitter verkozen, Jan “Pluk” Pooijer (1870-1943), brandstoffenhandelaar, tot secretaris, en Klaas “van Ootje” / ook wel “de Kabouter” Hansen, (1849-1935), veehouder, tot penningmeester. Hoewel de vereniging onafhankelijk was van andere katholieke organisaties, vereisten de statuten de aanwijzing van een geestelijke adviseur door de kerkelijke autoriteiten, die het bestuur altijd diende te raadplegen. De statuten werden op 12 oktober 1903 goedgekeurd bij koninklijk besluit.
De bouw van het verenigingsgebouw werd vertraagd door diverse factoren, zoals het vinden van een geschikte locatie, financiering en door overlijden en wisselingen binnen de kerkelijke gemeenschap. Rond 1906 adviseerde uiteindelijk pastoor Jan van der Weiden (1858-1935) het bestuur van de Jozefvereniging grond te kopen in ‘de Meer’, omdat daar de nieuwbouw van Volendam was voorzien. Het bestuur van het St. Jozefgebouw gaf daar gevolg aan door een perceel weiland van 70 bij 50 meter aan te kopen, gelegen achter de Meerzijde. Gemeentearchitect Johannes Letzer (1864-1957), ook verantwoordelijk voor de bouwtekeningen van de eerste woningwetwoningen aan de Calkoengracht, ontwierp vervolgens het verenigingsgebouw. De plaatselijke aannemers A. Steur en H. Bloem wilden het bouwen voor een bedrag van f. 13.164,-. Het (verenigings)gebouw, ook kortweg bekend als ‘De Jozef’, diende tijdelijk als kerkruimte van augustus tot november 1907 vanwege renovaties aan de St. Vincentiuskerk, voordat het op 1 maart 1908 zijn deuren opende voor leden.
Scène uit het toneelstuk ‘Maria Stuart’ van Friedrich von Schiller opgevoerd in de St. Jozef net na de Tweede Wereldoorlog door de toneelgroep onder leiding van Jan Steur. Met v.l.n.r. Marie Steur, Wolt Steur (als Maria Stuart), Jannetje Bootsman (als koningin Elisabeth I), Cor van Zelfst en Pé en Kees Mühren.
De St. Jozefschool werd in 1913 naast het St. Jozefgebouw gebouwd en in 1923 kreeg de aangrenzende straat logischerwijze de naam St. Jozefstraat. Deze straat maakte lange tijd onderdeel uit van het jaarlijkse kermisterrein.
Na de Tweede Wereldoorlog transformeerde Volendam tussen de jaren 1945 en 1975 in een soort “Broadway” met operettes, toneelstukken, revues, cabaret en dansfeesten begeleid door verschillende bands. Tegelijkertijd kende de traditionele maritieme erfenis van aloude balladenzang en volksdansen een hernieuwde opkomst in een buitengewone muzikale opleving. Naast de succesvolle fanfare en drumband wonnen ook het Volendams Operakoor dat in 1951 werd opgericht, de volksdansgroep en rockbands uit de late jaren 1950 aan populariteit, met als hoogtepunt de doorbraak van de popgroep The Cats in 1964, zowel nationaal als internationaal. Meer zangkoren ontstonden, en onder de noemer “Palingsound” boekten de Cats en BZN en solozangers zoals Piet Veerman en Maribelle grote successen, wat op zijn beurt de weg effende voor toekomstige artiesten. Sinds 1908 dient het verenigingsgebouw “de Jozef” als een belangrijke kweekvijver en springplank voor lokaal artistiek talent.
Gebroederlijk management
Rechts Jaap “Cas” Buijs, (1946-2015), later met name bekend als manager van onder andere Jan Smit. Jaap werkte bij de visafslag totdat hij op 20-jarige leeftijd werd getroffen door een maagbloeding. Na zijn herstel wilde zijn moeder niet dat hij nog langer zware viskisten zou tillen, en op haar verzoek kwam hij bij zijn broer Jan Buijs (links op foto, 1940-1985) in dienst. Broer Jan, extra bijgenaamd “Tuf”, was op dat moment manager van de Volendamse popgroep ‘The Cats’. Na verloop van tijd gingen de twee broers gezamenlijk verder onder de naam Artiestenbureau Volendam, waar ze hun bedrijf ook vestigden. Vanaf dat moment waren de broers onafscheidelijk. Het feit dat ze op dezelfde dag geboren waren en hun voorletters op elkaar leken, leidde regelmatig tot verwarring. Later werkten ze succesvol samen met Pussycat, Unit Gloria, Dizzy Man’s Band, George Baker Selection, Drukwerk, Next one, Nick en Simon en de 3JS. Na het voortijdig overlijden van broer Jan in 1985 zette Jaap het bedrijf voort onder de naam Volendam Music. In 1990 trad Alice, de dochter van Jaap, toe tot het bedrijf, gevolgd door Jaap’s zoon Aloys in 1999.
Hans von Hayek (1869-1940) olieverf op doek, 1906, 80 x 60 cm, collectie Tandheelkundig Centrum Volendam. Een zelden uitgeschilderd of gefotografeerd stukje Volendam in 1906, de dijktrap richting de dijksloot langs de Meerzijde. Het huis rechts is tegenwoordig Café-Restaurant De Vrijheid en was tussen 1903 en ca. 1908 een jeugdhonk. Vanaf 1908 werd het nieuwe St. Jozefgebouw in gebruik genomen. Dit was destijds het groot verenigingsgebouw van Noord-Holland.
Ten geleide
‘Als de muren konden praten’, zeggen we dan. Dit gebouw, De Jozef, is al sinds 1908 getuige van het wel en wee van zijn kleurrijke gasten. De eretitel ‘De huiskamer van Volendam’ is dan ook voor geen ander bouwsel beter op zijn plaats
Diezelfde bevolking moet voltallig zijn uitgelopen bij de opening van het gemeenschapshuis: de afmetingen waren sensationeel voor een dorp dat toen nog voor een groot deel uit houten huisjes bestond. De Sint Jozef Vereniging en zijn behuizing voorzien sindsdien al generaties lang in een behoefte: van rouwbijeenkomsten tot uitbundige feesten en popconcerten, het kon en kan er allemaal.
Na de watersnoodramp van 1916 duurde het wel maanden voordat alles weer hersteld was, maar daarna gingen de vrijetijdsbestedingen en de feesten weer in volle kracht door.
Ook de jongste generaties maken graag gebruik van de gastvrije instelling, ze weten waarschijnlijk niet dat de oprichting van de vereniging een dramatische aanleiding had. Dat zit zo:
In 1896 verloren zeven Volendammer vissers het leven in een storm ter hoogte van Terschelling. De aanleg van de afsluitdijk lag nog ver in de toekomst en vissers uit de Zuiderzeedorpen voeren ongehinderd via de Waddenzee naar de Noordzee, met alle gevaren van dien. De orkaan verraste zelfs de meest ervaren schippers, in totaal kwamen 19 mannen om het leven.
Na de ramp bezonnen de vissers zich: ‘Dit nooit meer.’ Het werkterrein werd beperkt tot de meer zuidelijk gelegen visgronden. Dat had ongezonde gevolgen. Vooral bij de jonge vissersknechten sloeg de verveling toe. Ze waren gewend om weken en maanden van huis te zijn, hun uitvalsbasis was tot dan toe immers de Terschellinger haven geweest. Ze misten de onafzienbare watervlakten en de sociale vrijheid.
De, toen nog spaarzame, drinkgelegenheden in het thuisdorp boden troost. Met hulp van een ruime hoeveelheid jenever gaven ze daar hun onstuimige geest, iets te vaak, de vrije teugel. De Pastoor maakte zich zorgen, er moest worden gezorgd voor alternatief en onschuldiger vermaak. De eerste vergadering over de bouw van De Jozef vond dan ook plaats in de pastorie van de Vincentiuskerk.
Het moet ergens in de veertiger jaren van de vorige eeuw zijn geweest, een historisch drama wekte beroering in het dorp: ‘Mary Stuart of Scotland’ werd in De Jozef, zó realistisch door de lokale toneelvereniging op de planken gezet dat de tranen rijkelijk vloeiden. Een noemenswaardig feit is dat Mary, die uiteindelijk sterft op het schavot, indrukwekkend werd gespeeld door Marie Steur. (Een onbevestigd verhaal wil dat de beul na afloop door potige bezoekers van de voorstelling werd opgewacht bij de artiesteningang.) Mevrouw Steur werd in het dialect Moarie van de Koster genoemd. Tientallen jaren erna waren de eerste optredens van haar zoon op hetzelfde podium minstens zo opzienbarend.
Piet Veerman (De Koster), leadzanger van The Cats, was gezegend met de artistieke genen van zijn moeder, zíjn stem zou later doordringen tot ver buiten de muren van het dorpshuis.
Zoals gezegd: het dienstenpakket van De Jozef is altijd breed geweest. Kaart- en biljartclubs, repeterende zang- en toneelgezelschappen, ze vonden er allemaal een welkom onderdak. Al in de jaren ‘60 werd een deel van de ruimte zelfs gebruikt door trainende judoka’s en boksers, als een ‘gym’ avant la lettre.
De traditionele bruiloft, en vooral het jaarlijkse kermisfeest worden bij voorkeur gevierd in De Jozef. (Een geboren Oeteldonker bekende ooit, onder lichte dwang, dat het Carnaval er jammerlijk bij verbleekt.)
Met ‘De Kermis’ wordt de spankracht van directie en medewerkers soms zwaar op de proef gesteld. Levenslust en emotie stromen er vier dagen lang net zo hard als de bierpompen. Geen nood echter: er is volop ervaring en inlevingsvermogen bij het personeel; de extreem luidruchtige menigte wordt altijd op zijn wenken bediend.
Op de voorgrond, hurkend, The Cats daarachter, op de kotter, The Fools en van links naar rechts verder Progress, Empty, Alles, Left Side, en BZN.
Foto: Noord-Hollands Dagblad
En dan was er altijd de muziek. Vanaf de Rock ’n Roll revolutie groeide het gebouw uit tot een populaire poptempel. Aanvankelijk met meest eigen kweek: The Skyriders, The Cats, The Beat Boys (later Left Side), BZN, The Fools, Maddog, Next One, Jen Rog en vele andere gebruikten het podium als basis voor een soms langdurige, succesvolle loopbaan. Later werden nationale grootheden als Golden Earring en The Motions ook vaste gasten in de Jozefstraat. In de late jaren 1960 puilde de zaal letterlijk uit bij een serie internationale acts, waaronder The Nice en The Small Faces. En zo ging het verder, de wacht wisselde maar De Jozef bleef.
Een buitenstaander zou misschien hardvochtig kunnen beweren dat het gebouw nou niet echt monumentale allure heeft, gewoon vier muren en een dak. Een Volendammer zou daar zwijgend om glimlachen, hij/zij weet wel beter: De Jozef is een monument van mensen.
Steun Stichting het Burgerpad voor de onderhoud van de route met een bijdrage op NL90 RABO 0387 2041 99